Manja slova Veća slova RSS
MFA.GOV.ME mail
EU4ME spot
Diplomarius
Uprava za dijasporu
Ljetnja skola

MVPEI

PDV i Carina


MVPEI

Kratki istorijat crnogorske diplomatije

Posljednjih godina XV vijeka (1496) Osmansko carstvo je pokorilo Crnu Goru, da bi ubrzo nakon toga započela crnogorska borba za obnovu nezavisnosti. Početkom XVIII vijeka crnogorska borba rezultirala je političkom nezavisnošću. Od tada započinje proces izgradnje državne vlasti, teritorijalnog širenja na crnogorske oblasti koje su ostale pod osmanskom vlašću, kao i borba za međunarodno priznanje državnog subjektiviteta. Ovakve težnje Crne Gore uslovile su trajni konflikt s Osmanskim carstvom, koje je Crnu Goru smatralo svojom odmetnutom oblašću.

Budući da je ovaj konflikt dovodio u pitanje tadašnji politički poredak na Balkanu, za njegovo rješavanje bile su zainteresovane i velike sile. Da bi stekla njihovu naklonost, i da bi ih ubijedila da nije odmetnuta osmanska oblast već država koja ima pravo na svoj međunarodni subjektivitet, Crna Gora je započela kontinuiranu diplomatsku akciju. Simbolički, crnogorska diplomatska aktivnost počinje 1711. godine, uspostavljanjem političkiih veza s Rusijom. Uspostavljanje crnogorsko-ruskih veza učinilo je Crnu Goru jednim od najznačajnijih središta nacionalnih pokreta protiv Osmanskog carstva na Balkanu. Mitropolit Danilo Petrović Njegoš (1697-1735), tadašnji crnogorski vladar i rodonačelnik čuvene dinastije, primljen je u Petrograd kod cara Petra Velikog 1715. Mitropolit Danilo prvi je vođa jedne balkanske zemlje koji je primljen na dvoru jedne velike sile. Kasnije su i ostali crnogorski vladari posjećivali ruske vladare. Pored Rusije, Crna Gora je tokom XVIII vijeka posebnu pažnju poklanjala odnosima s Austrijom, koja je takođe bila zainteresovana za političke prilike na Balkanu.

Sve do sredine XIX vijeka crnogorski vladari gotovo su samostalno vodili spoljnu politiku, budući da Crna Gora zbog loših finansijskih prilika nije mogla da izgradi sopstvene diplomatske institucije. Nekim spoljnopolitičkim poslovima bavio se i crnogorski Senat (ustanovljen 1831), koji je predstavljao najvišu državnu vlast poslije vladara. Da bi se unutar Senata izvršila podjela nadležnosti u državnim poslovima, 1874. godine formirana je kao odjeljenje Senata i Kancelarija za spoljne poslove. Kancelarija za spoljne poslove bila je prva državna institucija isključivo namijenjena vođenju spoljne politike i diplomatskom djelovanju.

Početkom šezdesetih godina XIX vijeka Crna Gora je otvorila i svoje prvo diplomatsko predstavništvo u inostranstvu, čime je otpočeo razvoj njene diplomatsko-konzularne službe. Prvo crnogorsko diplomatsko predstavništvo u inostranstvu bio je konzulat u Skadru (tadašnje Osmansko carstvo), koji je otpočeo s radom 1863. godine. Konzulat u Skadru posredovao je u rješavanju crnogorsko-osmanskih pograničnih sporova, vodeći istovremeno i brigu o zastupanju političkih i ekonomskih interesa Crne Gore u Osmanskom carstvu, kao i zaštiti crnogorskih državljana. Neposredno prije početka crnogorsko-osmanskog rata (1876) konzulat u Skadru prestao je s radom, da bi ponovo bio otvoren 1893. godine.

Poslije sticanja zvaničnog međunarodnog priznanja na Berlinskom kongresu (1878) Crna Gora je dobila pravo da šalje i prima diplomatske predstavnike. Time je stekla međunarodno-pravni osnov za razvijanje sopstvene diplomatske mreže, ali i pravo da preko akreditovanih stranih poslanika komunicira sa drugim zemljama. Poslije međunarodnog priznanja ona uspostavlja zvanične diplomatske odnose sa velikm brojem zemalja. Iste godine Crna Gora uspostavlja zvanične diplomatske odnose sa Rusijom i Francuskom, a naredne godine sa Velikom Britanijom, Austrougarskom, Italijom i Osmanskim carstvom. Zvanični diplomatski odnosi sa Grčkom uspostavljeni su 1881. godine, da bi 1897. Crna Gora uspostavila zvanične diplomatske odnose sa Srbijom i Bugarskom. Početkom XX vijeka zvanični diplomatski odnosi uspostavljeni su i sa SAD (1905) i Njemačkom (1906).

Nakon 1878. godine Crna Gora počinje da otvara i sopstvena diplomatska predstavništva u inostranstvu. Tok ovog procesa u velikoj mjeri ograničile su njene skromne finansijske mogućnosti, tako da su poslanstva u inostranstvu otvarana samo kada se njeni državni ciljevi nijesu mogli štititi na drugačiji način. Zbog toga su u godinama postojanja njenog međunarodnog subjektiviteta otvorena samo četiri poslanstva u inostranstvu - u Carigradu (1879), Beogradu (1913), Parizu (1916) i Vašingtonu (1916).

Crnogorsko poslanstvo u Carigradu otvoreno je 1879. godine, a prvi poslanik, u rangu opunomoćenog ministra, bio je vojvoda Stanko Radonjić. On je ovu dužnost obavljao kratko, a zamijenio ga je Gavro Vuković, koji je na toj funkciji bio od 1879. do 1880. i od 1882. do 1884. godine. Nakon Vukovića, za poslanika je imenovan Mitar Bakić, koji je ovu dužnost obavljao od 1884. do 1887. godine. Od 1887. do 1889. poslanik je bio Mitar Plamenac, a nakon njegove iznenadne smrti, za poslanika je ponovo imenovan Bakić. Mitar Bakić je bio poslanik od 1890. do 1903. godine. Od 1903. do 1912. godine, kada su prekinuti diplomatski odnosi između Crne Gore i Osmanskog carstva, na čelu crnogorske legacije u Carigradu nalazili su se: Jovan Matanović (1903-1906), Dušan Drecun (1906-1907), Dušan Gregović (1907-1909), Jovo Popović (1909-1910) i Petar Plamenac (1912).

Drugo crnogorsko poslanstvo - poslanstvo u Beogradu, otvoreno je tek nakon Balkanskih ratova. Ukazom kralja Nikole od 13. oktobra 1913. godine za izvanrednog poslanika i opunomoćenog ministra imenovan je Lazar Mijušković koji će tu dužnost obavljati do 1915. godine.

Treće crnogorsko poslanstvo otvoreno je u Parizu juna 1916. godine, u vrijeme kada se crnogorska vlada nalazila u izbjeglištvu zbog austrougarske okupacije Crne Gore. Za otpravnika Crne Gore u Francuskoj imenovan je dotadašnji generalni konzul Crne Gore u Parizu Luj Brine. I pored kapitulacije crnogorske vojske i napuštanja zemlje od strane kralja i vlade Luj Brine će na dužnosti otpravnika Crne Gore u Francuskoj ostati sve do februara 1917. godine.

Crnogorsko poslanstvo u Vašingtonu otvoreno je sredinom 1918. godine, u vrijeme nastojanja crnogorske emigrantske vlade da pridobije vladu SAD za podršku očuvanju državne nezavisnosti Crne Gore poslije završetka Prvog svjetskog rata. Za izvanrednog poslanika i opunomoćenog ministra u Vašingtonu imenovan je dr Anto Gvozdenović, generalni ađutant kralja Nikole. Dr Anto Gvozdenović je septembra 1918. predao akreditivna pisma predsjedniku SAD Vudrou Vilsonu a na toj funkciji ostaće do kraja godine. Nakon njega, dužnost crnogorskog poslanika u Vašingtonu od decembra 1918. do aprila 1919. godine obavljao je Đoko Matanović, a od 1919. do 1921. godine Jevrem Šaulić.

Pored poslanstava, interese Crne Gore u inostranstvu zastupali su i brojni počasni konzuli: u Argentini, Austro-Ugarskoj, Belgiji, Brazilu, Velikoj Britaniji, Francuskoj, Italiji, Kanadi, Malti, Norveškoj, Holandiji, Španiji, Švajcarskoj... Neposredno prije izbijanja Prvog svjetskog rata (1914), Crna Gora je imala 27 počasnih konzula.

Poslije Berlinskog kongresa Crna Gora ustanovljava i krovnu instituciju svoje diplomatije - Ministarstvo inostranih poslova (djela) 1879. godine, koje je preuzelo funkcije dotadašnje Kancelarije za spoljne poslove. Prema Zakonu o vladi i Državnom savjetu Knjaževine Crne Gore iz 1902. godine Ministarstvo inostranih poslova (djela) obavljalo je političke i administrativne poslove. U političke poslove Ministarstva inostranih djela ubrajani su između ostalog i obavještajni rad, diplomatska prepiska, sklapanje konvencija i nadzor nad diplomatsko-konzularnom službom. Kao administrativni poslovi Ministarstva u Zakonu su navedeni: službena prepiska sa stranim poslanicima nepolitičke prirode, prevođenje i ovjeravanje službenih dokumenata, izdavanje pasoša, dostavljanje zvaničnih akata inostranim vlastima, izvršenje ugovora i konvencija.

Od ustanovljenja Ministarstva inostranih poslova, pa do njegovog ukidanja 1921. godine, na njegovom čelu bilo je petnaest ministara: Stanko Radonjić (1879-1889), Gavro Vuković (1889-1905), Lazar Mijušković (1905-1906), Marko Radulović (1906-1907), Andrija Radović (1907), Lazar Tomanović (1907-1911), Dušan Gregović (1911-1912), Mitar Martinović (1912-1913), Petar Plamenac (1913-1915), Janko Vukotić (1915), Lazar Mijušković (1915-1916), Andrija Radović (1916-1917), Milutin Tomanović (1917), Evgenije Popović (1917-1919) i Jovan S. Plamenac (1919-1921).

U crnogorskoj diplomatiji sve do 1905. godine nije bilo pisanih pravila i instrukcija. Te godine su napisane prve instrukcije za crnogorske diplomate, odnosno, za jedinog poslanika kojeg je Crna Gora u inostranstvu imala - za poslanika u Carigradu. Prema tim pravilima, poslaniku u Carigradu nije bilo dozvoljeno tražiti audijenciju bez odobrenja s Cetinja, niti se svojom aktivnošću previše nametati osmanskim vlastima. Bio je dužan da se u svakoj prilici drži dostojanstveno, ozbiljno i učtivo, da se kloni ogovaranja i iznošenja sudova o svojim kolegama, pa čak i o predstavnicima onih zemalja sa kojima Crna Gora nije u prijateljskim odnosima. Crnogorskom poslaniku su date i veoma precizne instrukcije o držanju u određenim prilikama: "Svečane ili korotne dane poslanstva Ruskog, Italijanskog i Srbijanskog pazite kao svoje; Neizostajati od poziva Poslanstva, ma kakve vrste bili, jer se tim prilikama najbolje koristuje dobivati informacije o svemu što se zbiva; Treba voditi lične odnošaje sa članovima Ambasada koliko je više moguće, a ne igrati se kartama od vizite, jer je hrđavo viđeno i svaki oni koji drži odnošaje na kartama od vizite na kraju krajeva izgubi potrebita poznanstva i ostane usamljen; Treba posjećivati salone Gospođa od Poslanstva, na dane njihova primanja - jour fixe - jer su i te prilike dragocjene za diplomata; Treba biti član serkla (manjeg društva), jer je i to dobra prilika za sastanke sa licima diplomatskog kora; Ne treba se dati gledati ni po danu ni po noći po slabim mjestima, koja diplomatski kor izbjegava posjećivati; Tajne državne čuvati od svake Ambasade i od svake ličnosti najintimnijih odnošaja; Naročito se treba čuvati od prijatelja Srbijanske legacije. Njima nikakvu tajnu nepovjeravati, ali treba se truditi biti s njima u najbolje odnošaje."

Crnogorska diplomatija imala je posebno važnu ulogu u vrijeme borbe crnogorske emigrantske vlade za očuvanje crnogorske državne nezavisnosti poslije završetka Prvog svjetskog rata kao i odbrani prava Crne Gore i njene dinastije. Boreći se protiv međunarodne izolacije na kojoj su radili protivnici crnogorske suverenosti i protivnici dinastije Petrović Njegoš, crnogorska diplomatija je preko brojnih privrženika radila na afirmaciji prava Crne Gore na državnu samostalnost. Njene diplomate uputili su na stotine memoranduma, predstavki i protesta vladama velikih sila i međunarodnoj javnosti.

Poslije stvaranja jugoslovenske države (1918) Crna Gora kao samo jedna od njenih oblasti nije imala sopstvenu diplomatiju, niti su crnogorske političke stranke imale znatnijeg uticaja na vođenje spoljne politike nove države. Tek u vrijeme socijalističke Jugoslavije (1945-1990) Crna Gora dobija ravnopravnost u zajedničkoj državi, a time i priliku da kadrovski participira u njenoj diplomatiji i vođenju spoljne politike uopšte. 

Posle II sv. rata, u okvirima SFRJ, Crna Gora je ponovo formirala državni organ za inostrane poslove 1979. godine, nakon što je amandmanima na Ustav SFRJ, 1974.godine republikama i pokrajinama omoguceno da imaju sopstvene međunarodne odnose sa federalnim jedinicama drugih država. Odluka o formiranju takvog državnog organa uslijedila je tek nakon razornog zemljotresa koji je pogodio Crnu Goru 15.septembra 1979.godine, te velikog interesa mnogih zemalja i međunarodnih organizacija da se pruzi podrska spasavanju građana, zaštiti i obnavljanju gradova, naselja,objekata, komunikacija i kulturno-istorijskih spomenika Crne Gore. Skupstina Crne Gore je prihvatila predlog tadašnje vlade (Izvršnog vijeća Crne Gore) i aprila 1979.formirala Republički komitet za odnose sa inostranstvom. 

Osnivanjem ovog republičkog organa stvoreni su uslovi da organi vlasti (Vlada, Predsjednik, zatim Predsjedništvo Republike, Skupština, pojedina ministarstva, opštine) mogu na organizovan način, učestvovati u međunarodnim odnosima zajedničke države, te uspostavljati i održavati kontakte sa drugim državama i međunarodnim organizacijama, u prihvatanju delegacija, eksperata, dogovaranju prioriteta podrške i pomoci i u realizaciji solidarnosti i pomoći. Crna Gora je, poput drugih republika, mogla da uspostavlja, razvija odnose sa drugim državama, odnosno njihovim federalnim jedinicama, te su, tako, uspostavljeni i razvijani odnosi sa pokranijom Pulja u Italiji, Baden-Wurtembergom, Hamburgom i Bremenom u SR Njemackoj, Rusijom i Jermenijom u SSSR i drugima. Crna Gora je bila opremljena da, takođe, moze ravnopravno učestvovati u procesima planiranja, gradnje i sprovođenja jedinstvene spoljne politike i medjunarodne saradnje SFRJ, u organima i tijelima gdje se razmatrala i dogovarala spoljna politika i aktivnosti (Savezni savjet za medjunarodne odnose, Odbor Skupstine SFRJ za medjunarodne odnose, Savezni sekretarijat za odnose sa inostranstvom, Komisija za spoljne poslove Saveznog izvrsnog vijeca i dr.). Bila je domaćin visokim delegacijama iz mnogih zemalja, što je bilo od važnosti za privlačenje partnera i ulaganja u razvojne programe, ili dugoročne aranžmane (Norveška u Institutu “Simo Miloševic” u Igalu; tehničko-tehnološka saradnja partnera iz Njemačke, Britanije, Italije, CSSR u “Obodu”, “Radoju Dakiću”, Kombinatu aluminijuma i dr.). U tom vremenu, zapažena je bila inicijativa Crne Gore da jedno od najznačajnijih doprinosa SFRJ obilježavanju 20-godišnjice osnivanja Pokreta nesvrstanih zemalja, bude osnivanje Galerije umjetnosti nesvrstanih zemalja “Josip Broz Tito” u tadašnjem Titogradu, što je prihvaćeno na nivou SFRJ, a kasnije i na organima Pokreta nesvrstanih, te je vise od 70 država odlučilo da, kao svoje priloge, pokloni umjetnička djela za tu zajedničku instituciju. 

Formiranjem Republičkog komiteta za odnose sa inostranstvom omogućilo je da se, na planski i organizovan način, pristupi pripremi, odabiru i predlaganju kadrova iz Crne Gore koji se osposobljavaju da se bave spoljnom politikom i inostranim poslovima, za rad u organima Crne Gore, kao i u saveznim organima - posebno u SSIP-u i diplomatsko-konzularnoj mreži SFRJ u inostranstvu. Konačno, Republički komitet za odnose sa inostranstvom pružao je podršku, kako državnim organima, tako i brojnim organizacijama i institucijama privrede, nauke, kulture, obrazovanja, sporta i opštinama u njihovim kontaktima sa partnerima u inostranstvu ili sa međunarodnim organizacijama. 

Poslije nestanka SFR Jugoslavije (1991) i stvaranja dvočlane federacije od Srbije i Crne Gore (1992), Crna Gora je zadržala jedan dio mjesta u diplomatiji, ali je gotovo bila bez uticaja na vođenje spoljne politike. Istina, imala je pravo da kao članica federacije ima sopstveno Ministarstvo inostranih djela. Od kraja devedesetih godina XX vijeka, kada počinje crnogorski politički otklon od srpskog vođe Slobodana Miloševića, Crna Gora pojačava diplomatsku aktivnost i čini smjelije korake u sopstvenoj spoljnoj politici. Naročito je bila intenzivna njena diplomatska aktivnost od 2000. godine, kada je bilo jasno da je raskid zajedničke države sa Srbijom neminovnost. U tom vremenu crnogorska diplomatija imala je važnu ulogu u borbi Crne Gore za obnavljanje državne nezavisnosti.